Kaçkar by UTMB: Khi một giải chạy núi trở thành đại sứ du lịch của Thổ Nhĩ Kỳ

Đỉnh Kaçkar hiện ra trong sương. Tôi đứng ở rìa khu xuất phát trên cao nguyên Ayder, nghe tiếng loa đọc tên giải bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ rồi tiếng Anh, ngửi mùi nhựa thông ẩm quyện với mùi dầu nóng mà hàng nghìn người đang xoa lên bắp chân. Trời chưa sáng hẳn. Một vị bộ trưởng giơ tay, một hồi còi, và hai nghìn con người bắt đầu leo lên sườn núi phía đông Biển Đen.

Hai nghìn vận động viên. Sáu mươi quốc gia. Lần thứ hai giải được tổ chức. Đó là toàn bộ phần dữ kiện mà hãng tin Anadolu Ajansı đưa ra trong bản tin về lễ xuất phát. Không có thời gian về đích. Không có tên nhà vô địch. Không có cự ly chi tiết, không có kỷ lục đường chạy, không có bảng chia tốc độ. Một giải chạy núi hai nghìn người được tường thuật mà không một con số thành tích nào xuất hiện.

Điều đó nói lên nhiều hơn bất kỳ bảng kết quả nào.

Kaçkar by UTMB là một chặng trong hệ thống UTMB World Series, mạng lưới các giải chạy địa hình quốc tế do UTMB Group, đơn vị đứng sau Ultra-Trail du Mont-Blanc tại Chamonix (Pháp), vận hành. Cần phân biệt rõ: hệ thống này không nằm trong cấu trúc thi đấu của World Athletics và cũng không phải đường vòng loại Olympic. Vé dự vòng chung kết Mont-Blanc không đến từ việc đạt chuẩn thời gian, mà từ Running Stones, đơn vị tích lũy kiếm được tại các giải thành viên, rồi bốc thăm. Nói cách khác, đồng tiền của hệ thống này là sự hiện diện, không phải tốc độ.

Đứng sau giải là một liên minh thể chế, chứ không phải một ban tổ chức địa phương đơn lẻ: Bộ Thanh niên và Thể thao Thổ Nhĩ Kỳ, Cơ quan Xúc tiến và Phát triển Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ, chính quyền tỉnh Rize, và DOKA, Cơ quan Phát triển Đông Biển Đen. Ở tầng tài trợ là những thương hiệu quốc gia: Turkish Airlines, TOGG, Turkcell, Maxis. Giám đốc đường chạy là Johan Essl, một nhân vật thuộc bộ máy UTMB trung tâm.

Bộ trưởng Thanh niên và Thể thao Osman Aşkın Bak phát lệnh xuất phát. Thống đốc tỉnh nhắc lại rằng năm đầu tiên, sương mù và mưa đã che khuất Kaçkar. Một quan chức khác nói rằng hình ảnh phát đi từ đây sẽ rất đẹp. Và có một câu so sánh được nói ra rất rõ: người ta muốn Ayder và Rize gắn với một sự kiện tầm cỡ, giống như Davos gắn với diễn đàn kinh tế toàn cầu.

Câu đó là chìa khóa của toàn bộ bản tin.

Giải chạy này không bán thành tích. Nó bán phong cảnh, và lấy thương hiệu UTMB làm kênh phân phối.

Cách nó được cấu trúc cho thấy điều đó. Một giải chạy núi địa phương ở vùng Đông Biển Đen, nếu tự đứng một mình, sẽ hút được vài trăm người trong bán kính vài trăm cây số. Gắn nó vào UTMB World Series, cộng thêm Running Stones, cộng thêm vé bốc thăm tới Chamonix, cộng thêm hãng hàng không quốc gia làm nhà tài trợ, và bạn có hai nghìn người từ sáu mươi quốc gia. Cơ chế ấy thuần túy là nhượng quyền thương hiệu. Giống như một chuỗi khách sạn quốc tế đặt tên lên một khu nghỉ dưỡng ven biển: bản chất địa phương không đổi, nhưng khả năng tiếp cận thị trường thay đổi hoàn toàn.

Với tư cách một người làm nghề phân tích, tôi thấy ở đây ba tầng giá trị. Tầng thứ nhất là vận động viên, người đến để tích Running Stones, để chạy trên địa hình dốc mà Bộ trưởng mô tả là khó, để có một tấm ảnh ở độ cao trên một nghìn ba trăm mét. Tầng thứ hai là địa phương, tỉnh Rize có một sản phẩm truyền thông có thể bán suốt nhiều năm. Tầng thứ ba là thương hiệu UTMB, thứ thu lợi nhiều nhất mà không phải đầu tư hạ tầng.

Trong mô hình ba tầng này, thứ duy nhất không thể đo bằng đồng hồ bấm giờ lại chính là thứ quan trọng nhất với ban tổ chức.

Túi tiền công là một tổ hợp tài trợ quốc gia. Turkish Airlines đảm bảo phần không vận, mô hình kinh điển của các cơ quan du lịch: muốn có khách quốc tế thì phải bảo đảm đường bay. TOGG, Turkcell và Maxis mang lại sự hiện diện thương hiệu trong nước. DOKA rót tiền phát triển vùng. Liên minh ấy cho thấy rất rõ rằng đơn vị chịu rủi ro cuối cùng không phải là một công ty tư nhân.

Về kỹ thuật đường chạy, bản tin chỉ xác nhận một điều: có một cự ly hai mươi cây số mà hai phóng viên của hãng tin đã chạy. Chi tiết đó gợi ý giải vận hành nhiều cự ly song song, đặc trưng của các giải trong hệ thống UTMB, nhưng danh mục đầy đủ không được nêu. Tôi có thể suy ra đặc điểm địa hình: cao nguyên Ayder nằm ở khoảng một nghìn ba trăm đến hơn hai nghìn mét, nghĩa là độ cao là một biến số thật, không phải chi tiết trang trí. Nhưng tôi không thể suy ra hồ sơ độ dốc, không thể suy ra tổng độ cao tích lũy, không thể suy ra điểm cắt thời gian. Và tôi sẽ không bịa.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải chạy địa hình của tôi trong nhiều năm, đây là điểm khác biệt căn bản giữa chạy đường bằng và chạy núi. Ở đường bằng, kỷ lục thế giới là một cái neo cố định: mọi thành tích đều có thể so với một chuẩn chung. Chạy địa hình không có kỷ lục thế giới được công nhận. Mỗi đường chạy là một định nghĩa riêng về cái khó. Hệ quả là giá trị của một giải không nằm ở thành tích, mà nằm ở thương hiệu của chính nó, thứ mà ban tổ chức kiểm soát hoàn toàn.

Khi không có kỷ lục để phá, người ta phải xây dựng một huyền thoại khác. Ở đây, huyền thoại đó là phong cảnh.

Đây cũng là lý do tôi coi đây là một mô hình đáng theo dõi với tư cách ngành, chứ không phải một sự kiện đáng theo dõi với tư cách cuộc đua. Bộ trưởng nói thẳng rằng du lịch thể thao mang lại nguồn thu đáng kể cho đất nước. Lớp chính trị phía sau câu chuyện này cũng rất dày: sự hiện diện của Tổng thống tại khu vực, các nghị sĩ đảng cầm quyền, việc nhắc tới thành tích của đội bóng chuyền nữ quốc gia, và Đại hội Thể thao châu Âu 2027 sẽ diễn ra tại Istanbul. Kaçkar by UTMB không đứng một mình. Nó là một mắt lưới trong kế hoạch xây dựng năng lực đăng cai.

Góc phản trực giác nằm ở chỗ này: một sự kiện càng được tường thuật bằng ngôn ngữ chính trị thì càng ít thông tin thể thao. Bản tin dài, đầy phát ngôn, đầy tên cơ quan, nhưng không có lấy một thời gian về đích. Với một giải hai nghìn người, đó là một khoảng trống được chấp nhận. Ban tổ chức không cần kết quả. Họ cần hình ảnh.

Và rủi ro lớn nhất của họ cũng không phải doping, không phải tranh chấp suất tham dự, không phải vấn đề bản quyền. Rủi ro lớn nhất là thời tiết. Không phải tôi suy diễn: chính Thống đốc tỉnh đã nhắc lại rằng năm đầu tiên, sương mù và mưa che khuất Kaçkar. Với một sản phẩm mà giá trị cốt lõi là hình ảnh phát sóng, việc ngọn núi không hiện ra đồng nghĩa với việc sản phẩm không tồn tại. Khí hậu vùng núi Biển Đen là biến số có thể xóa sạch toàn bộ giá trị truyền thông của nhiều tháng chuẩn bị.

Rủi ro thứ hai là cấu trúc tài chính. Khi tiền công đến từ ngân sách công, bộ, cơ quan phát triển vùng, chính quyền tỉnh, thì sự tồn tại của giải phụ thuộc vào chu kỳ ngân sách và chu kỳ chính trị, chứ không phụ thuộc vào số vé bán ra. Đó là một mô hình bền nhưng không linh hoạt. Các thương hiệu quốc gia có thể rút lui trong một vòng tái ký, và khi ấy không có cơ chế thị trường nào tự động bù đắp.

Rủi ro thứ ba tinh tế hơn: khoảng cách giữa tuyên bố và bằng chứng. Bộ trưởng gọi các vận động viên ultra marathon là những vận động viên đẳng cấp thế giới có người hâm mộ trên toàn cầu. Đó là một cách nói truyền thông. Bản tin không nêu tên một vận động viên elite nào. Điều đó không có nghĩa là giải thiếu người giỏi, rất có thể vẫn có, nhưng nó có nghĩa là chất lượng thể thao của giải chưa được chứng minh bằng bất kỳ dữ liệu công khai nào.

Người đọc nên giữ một bộ lọc đơn giản. Phần kiểm chứng được gồm có: quy mô hai nghìn người, sáu mươi quốc gia, lần tổ chức thứ hai, danh sách cơ quan hậu thuẫn, danh sách nhà tài trợ, tên giám đốc đường chạy. Phần chưa kiểm chứng được gồm có: mọi nhận định về chất lượng chuyên môn, mọi tuyên bố về tầm vóc của dàn vận động viên, và mọi con số kinh tế về doanh thu du lịch. Đây là cách tôi đọc các sự kiện thể thao được tổ chức như một công cụ ngoại giao địa phương, và nó chưa bao giờ khiến tôi hối tiếc.

Ở tuổi 42, tôi học được rằng mọi vận động viên đều là một nhà thơ không bao giờ xuất bản. Những con số chỉ kể một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở đôi chân run rẩy trên thảm cỏ. Tôi từng lập bảng tính cho World Cup trước khi biết rằng khán đài không bao giờ nằm trong công thức.

Kaçkar by UTMB có thể là một giải chạy tuyệt vời. Nhưng nó chưa cho tôi một lý do để tin điều đó. Nó cho tôi một lý do khác: rằng trong thập niên này, một ngọn núi ở Đông Biển Đen có thể được bán cho sáu mươi quốc gia bằng một thương hiệu Pháp, một hãng hàng không, và một tấm ảnh đẹp. Khi một giải chạy không cần người chiến thắng để thành công, câu hỏi thật sự không còn là ai chạy nhanh nhất. Câu hỏi là ai sở hữu câu chuyện.