Những ván bi chưa từng được đếm

Những ván bi chưa từng được đếm

23 giờ 40, một câu lạc bộ bi-a nằm sâu trong con hẻm trên đường Nguyễn Thiện Thuật, Nha Trang. Bàn carom số ba, đèn vàng vặn thấp cho khỏi chói mắt người đánh. Một người đàn ông tóc đã bạc, tên Lâm, năm mươi tám tuổi, nghiêng người theo băng dài và chạy liền mười hai điểm trong bốn lượt cơ. Không máy quay. Không trọng tài. Không ai ghi biên bản. Cậu bé giữ điểm mười bốn tuổi viết bằng phấn lên tấm bảng đen, đếm đến mười hai, rồi xóa sạch khi ván kết thúc. Sáng hôm sau, ván bi ấy không tồn tại trong bất cứ cuốn sổ nào trên đời. Người chơi còn nhớ nó, người xem đã quên nó, và một loạt mười hai điểm của người đàn ông gần sáu mươi tuổi — thứ mà bất kỳ hệ thống dữ liệu châu Âu nào cũng sẽ đóng khung, lưu trữ và xếp hạng — biến mất cùng vệt phấn trên mặt bảng.

Bốn trăm cây số về phía nam, mười hai tháng trước đó, một nhà thi đấu ở Bình Thuận chật kín khán giả. UMB, liên đoàn carom ba băng thế giới, lần đầu tiên đưa giải vô địch thế giới đến Việt Nam, và trận chung kết là cuộc đối đầu toàn Việt: Trần Quyết Chiến gặp Bao Phương Vinh. Bảng điểm điện tử, hệ thống ghi hình nhiều góc, chỉ số hiệu suất theo từng lượt cơ được cập nhật trực tiếp trên trang của liên đoàn. Một năm trước nữa, tại Ankara, Bao Phương Vinh đã lên ngôi vô địch thế giới. Hai kỳ vô địch trong hai năm, cả hai lần đều có người Việt ở trận cuối cùng. Đó là một thực tế ồn ào.

Tôi viết về khoảng lặng nằm sau thực tế ồn ào ấy. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc viên bi không chạm vào đâu cả.

Việt Nam hiện có hàng nghìn câu lạc bộ bi-a, từ những tiệm nhỏ mở đến hai giờ sáng ở các tỉnh lẻ đến những trung tâm có máy lạnh, camera và bảng đèn LED ở thành phố lớn. Môn carom ba băng sản sinh một thế hệ cơ thủ đạt đẳng cấp thế giới: Trần Quyết Chiến, Bao Phương Vinh, Nguyễn Đức Anh Chiến, Chiêm Hồng Thái. Dòng pool cũng đã có mặt trên các đấu trường quốc tế. Tiền tài trợ tăng, khán giả tăng, các giải trong nước được truyền trực tiếp. Một môn thể thao đi từ sân sau lên sóng truyền hình trong vòng mười lăm năm là câu chuyện hiếm hoi của khu vực.

Nhưng mỗi lần ngồi vào bàn viết, tôi lại đâm vào một bức tường trắng. Không có cơ sở dữ liệu công khai nào của bi-a Việt Nam. Không nơi nào lưu lại hiệu suất trung bình mỗi lượt cơ của một cơ thủ qua từng mùa giải. Không có lịch sử đối đầu được ghi chép đầy đủ. Không có danh sách những loạt chạy dài nhất trong lịch sử carom nước nhà. Muốn biết một tay cơ đã đánh bao nhiêu ván trong năm ngoái, tôi phải gọi điện, hỏi ba người, và nhận về ba con số khác nhau.

Ở nơi khác, chuyện này được giải quyết từ lâu. Snooker có những nền tảng lưu trữ hàng chục nghìn trận đấu theo từng frame và từng cú đánh. UMB vận hành hệ thống thống kê hiệu suất riêng cho mọi giải chính thức. Các giải carom châu Âu được nhiều kho dữ liệu độc lập ghi lại, nơi người hâm mộ tra cứu được một trận diễn ra mười lăm năm trước và biết chính xác cơ thủ kia đạt hiệu suất bao nhiêu. Khoảng cách giữa hai thế giới ấy không nằm ở trình độ người chơi. Nó nằm ở thói quen ghi chép.

Một bảng thống kê carom ba băng, nếu được làm tử tế, chứa những gì? Hiệu suất trung bình mỗi lượt cơ, số lượt cơ trong một ván, loạt chạy dài nhất, tỷ lệ chọn phương án thủ thay vì tấn công, hiệu quả của cú mở màn, và nhịp độ trung bình của từng lượt cơ. Mỗi chỉ số trong đó nói một điều mà mắt thường không thấy. Hai cơ thủ cùng đạt hiệu suất 1,4 nhưng một người đạt bằng những loạt chạy ngắn đều đặn, người kia đạt bằng hai loạt chạy dài và bảy lượt cơ trắng tay — họ là hai kiểu người hoàn toàn khác nhau, với hai kiểu tâm lý hoàn toàn khác nhau. Không có bảng ấy, cả hai đều trở thành cùng một dòng chữ: "thắng".

Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Một hiệu suất 1,4 viết trên giấy là một xác chết. Đặt nó cạnh số lượt cơ, cạnh thời điểm ghi điểm, cạnh việc nó được tạo ra ở lượt thứ ba hay lượt thứ hai mươi, nó bắt đầu thở.

Năm 2026, tại Cairo, Dick Jaspers thắng Trần Quyết Chiến trong trận chung kết thế giới với tỷ số 40-19 chỉ sau bốn lượt cơ, theo số liệu lưu trữ của UMB. Bốn lượt cơ cho bốn mươi điểm, nghĩa là hiệu suất trung bình mười điểm mỗi lượt. Người ta biết con số ấy, biết từng lượt cơ của trận ấy, biết nó diễn ra ngắn đến mức khán giả còn chưa kịp ấm ghế. Chúng ta biết tất cả, chỉ vì trận đấu nằm trong một hệ thống có sổ sách.

Và rồi tôi tự hỏi: đã có bao nhiêu màn trình diễn tương đương của người Việt trôi qua mà không ai đếm? Bao nhiêu loạt chạy mười lăm điểm trong một ván đấu ở Đà Nẵng hay Cần Thơ đã biến mất, không phải vì nó kém cỏi, mà vì không có ai ngồi đó với một tờ giấy?

Cái giá của khoảng trắng ấy không nằm ở quá khứ. Nó nằm ở hiện tại. Không có dữ liệu, không thể so sánh thế hệ. Không có dữ liệu, không thể phân loại phong cách, không thể nhận ra rằng một tay cơ trẻ đang chơi theo mô hình nào và cần sửa gì. Không có dữ liệu, việc huấn luyện vẫn dựa vào trực giác của người thầy và trí nhớ của người trò. Một nền bi-a có hai nhà vô địch thế giới nhưng không có một cuốn niên giám thì đang tiêu xài tài năng mà không mở sổ ghi công.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi từng ngồi ở Bình Thuận trong kỳ giải vô địch thế giới năm 2026 và tự đếm số lượt cơ của trận chung kết bằng bút chì trên mặt sau của một tờ chương trình. Không ai xung quanh tôi hiểu tôi đang làm gì. Ba người ngồi cạnh hỏi tôi ghi gì vậy. Khi tôi trả lời rằng tôi đang đếm số lượt cơ, một người cười. Ở một khán đài có máy quay, có màn hình lớn, có bình luận viên, việc một nhà báo ngồi đếm bằng tay trông lạc hậu. Nhưng đó là cách duy nhất tôi có thể viết một bài có chiều sâu thật, và nó cũng là bằng chứng cho thấy hạ tầng dữ liệu của môn này ở Việt Nam vẫn đang ở tuổi mười bốn, ngồi cầm phấn bên tấm bảng đen.

Tôi nhận ra điều này cũng đúng ở tầng thấp hơn, nơi môn thể thao thực sự sống. Hàng nghìn bàn bi-a trên cả nước vận hành mỗi tối mà không ghi lại gì. Một tay cơ nghiệp dư mười năm chinh chiến ở các tiệm quanh chợ có thể đã chạy những loạt điểm mà không một ai, kể cả anh ta, từng biết chính xác mình đã làm được gì. Ký ức tập thể của bi-a Việt Nam được truyền bằng miệng, qua những câu chuyện bên bàn nước, và mỗi lần truyền miệng, con số lại dài thêm hoặc ngắn đi tùy theo người kể có uy tín hay không.

Đến đây thì tôi phải phản đối chính mình một chút. Quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu — câu ấy đã từng được ném vào mặt tôi như một bản án, và tôi vẫn tin nó đúng. Nhưng có một phiên bản khác của câu ấy đang xuất hiện ở Việt Nam: quá nhiều dữ liệu của nước ngoài, quá ít dữ liệu của chính mình.

Nguy cơ thật không phải là thiếu số liệu. Nguy cơ thật là nhập khẩu một bộ tiêu chuẩn đo lường được thiết kế cho một nền bi-a khác và dùng nó để chấm điểm bi-a Việt Nam. Hệ thống châu Âu đo tốc độ, đo hiệu suất, đo số lượt cơ — vì đó là những thứ họ cần đo để bán vé và bán bản quyền. Nhịp độ của một trận carom ở Nha Trang, nơi khán giả hò reo sau một cú thủ thành công chứ không phải sau một loạt chạy điểm, không nằm trong bất kỳ bảng biểu nào của họ. Nếu ta nhập nguyên khung đo ấy, ta sẽ đo được một thứ không giống mình, rồi kết luận rằng mình đang thiếu. Cái cần xây không phải là bản sao của một kho dữ liệu phương Tây, mà là một hệ thống ghi chép mọc lên từ chính sàn của những câu lạc bộ Việt Nam, có những cột mà chỉ người Việt mới biết cần điền.

Còn một điều khó nói hơn. Không phải mọi con số ở bi-a Việt Nam đều vắng mặt vì lười ghi chép. Có những ván đấu, những tỷ số, những đêm thi đấu mà việc không ai ghi lại là một lựa chọn. Trong một môi trường mà các cuộc cá cược không chính thức vẫn len lỏi quanh các tiệm bi-a ở nhiều tỉnh thành, một tờ giấy ghi rõ điểm số và người thắng cũng là một bằng chứng. Sự im lặng ấy có chức năng của nó. Ai muốn xây một nền thể thao minh bạch đều phải nhìn thẳng vào điều đó, vì một hệ thống dữ liệu không thể hoạt động nếu nó vô tình dựng lên những tài liệu mà người trong cuộc không muốn tồn tại.

Nhưng tôi cũng không muốn rơi vào cái bẫy ngược lại, cái bẫy của người lãng mạn hóa khoảng trắng. Có những điểm số không nằm ở bảng điểm, mà nằm ở nhịp thở của khán đài. Một loạt mười hai điểm lúc 23 giờ 40 ở một tiệm bi-a Nha Trang có giá trị riêng của nó, và giá trị ấy không cần một hàng dữ liệu để tồn tại. Nhưng sự cuốn hút của nó không miễn trừ nghĩa vụ ghi lại. Việc một khoảnh khắc đẹp không được đo lường không làm nó đẹp hơn; nó chỉ làm nó cô đơn hơn.

Tôi không viết về những cú ăn điểm. Tôi viết về những gì cú ăn điểm che giấu. Và điều chúng đang che giấu, ở đất nước này, là một tầng sự thật chưa từng được lưu lại — những thế hệ cơ thủ đã sống, đã chơi, đã đạt tới độ chính xác kỳ lạ, và đã biến mất không một dòng.

Người ta hay nghĩ dữ liệu là việc của liên đoàn, của những người ngồi văn phòng với bảng biểu. Tôi nghĩ khác. Dữ liệu của bi-a Việt Nam sẽ bắt đầu từ những người ngồi lâu nhất trong các tiệm bi-a — người giữ bàn, người bán nước, những cơ thủ về hưu có mười năm nhớ như in từng ván của mình. Người ngoài cuộc như tôi chỉ có thể làm một việc: đưa cho họ một tờ giấy trắng và một cây bút, rồi chỉ cho họ thấy rằng loạt mười hai điểm của người đàn ông tên Lâm đêm hôm ấy xứng đáng được đếm — không phải để so sánh với Dick Jaspers, mà để thế hệ sau biết rằng ở Nha Trang, vào một đêm tháng mười một, đã có người chơi bi hay đến thế.

Nếu mười năm nữa có ai đó mở cuốn niên giám đầu tiên của bi-a Việt Nam ra, tôi muốn trang đầu tiên của nó không phải là một danh sách vô địch. Tôi muốn trang đầu tiên là một khoảng trắng được giữ lại, kèm một dòng chữ nhỏ: chỗ này từng có những ván đấu chưa ai đếm.